Kom maar in mijn tuin wonen
Zeist mag dan bekendstaan als deftig villadorp, onder de oppervlakte klopt ook een ander hart: dat van de Hernhutters, de Evangelische Broedergemeente die zich in 1745 op Slot Zeist vestigde. Het waren geloofsvluchtelingen, bij wijze van spreken de asielzoekers van hun tijd, die door de Amsterdamse koopman Cornelis Schellinger en graaf Von Zinzendorf een veilig thuis kregen op het landgoed. "Kom maar in mijn tuin wonen," zou Schellinger hebben gezegd.
Wat volgde was een van de opmerkelijkste hoofdstukken uit de Zeister geschiedenis: een kleine, bijna utopische samenleving waarin rijk en arm, koopman en boer gelijk waren, en die in korte tijd uitgroeide tot een bedrijvige, internationaal georiënteerde gemeenschap, met een omvang en invloed die het slaperige dorp voorgoed veranderden.
Ondernemers
De Hernhutters waren ondernemers pur sang. Ze bouwden fabrieken en werkplaatsen, een zilversmederij, een knopenfabriek, een blikslagerij, een bakkerij. Hun winkel aan het Broederplein groeide uit tot wat wel wordt gezien als het eerste warenhuis van Nederland.
Tegelijk waren ze wereldburgers avant la lettre: vanuit Zeist vertrokken zendelingen naar Suriname, Groenland en Afrika (Nederland was aantrekkelijk als uitvalsbasis, met scheepvaart naar Azië vanuit de Nederlandse havens), en de gemeenschap bleef eeuwenlang verrassend open, weinig dogmatisch en internationaal van geest.
Ze wilden ook niet alleen een kerk bouwen, maar een complete gemeenschap waarin wonen, werken, geloven en zorgen voor elkaar samenkwamen: de mens als onderdeel van het geheel, niet zelden vergeleken met de Afrikaanse Ubuntu-gedachte.
Muzikaal hoog ontwikkeld
Bij de Hernhutters was muziek geen versiering maar noodzaak: “Onmisbaar, essentieel en onontbeerlijk" .
Er werd gezongen in de zogeheten Singstunde, waar een dienst helemaal uit liederen kon bestaan, geen preek nodig, het lied zei genoeg. Koorzang, koperblazers, orgel, klavecimbel: muziek klonk niet alleen op zondag maar ook bij liefdemalen, begrafenissen, feestdagen en de dagelijkse bijeenkomsten van de 'koren': zusters, broeders, gehuwden, weduwen. Bij bijzondere gelegenheden voerde het eigen Collegium Musicum zelfs speciaal gecomponeerde cantates uit.
Ondogmatisch, spiritueel, internationaal en muzikaal hoog ontwikkeld: die combinatie is ook precies waar jazz met zijn improvisatie en open oor voor de ander om draait.
Jazz met het verhaal van de locatie
Die verwantschap is waar Jazz on the Sofa dit jaar induikt. We spelen in de zalen waar die geschiedenis nog voelbaar is.
Voor elke locatie is bewust een ensemble gekozen dat iets van die specifieke plek laat doorklinken: van eigentijds spiritueel repertoire tot soul, R&B-interpretaties en jong talent. Zo wordt er niet alleen verteld, maar ook gespeeld vanuit de geschiedenis van de plek.
Vóor elk concert opent een verteller met het verhaal van de locatie, haar bewoners en geschiedenis. Wie van locatie naar locatie loopt, wandelt zonder het te beseffen dwars door een achttiende-eeuws ideaal: het ligt nog gewoon in het stratenplan van Zeist, het Zusterplein met de kerk en het Koetshuys, het Broederplein, de boerderij van de Broedergemeente en Slot Zeist.
Overal in Zeist zijn sporen te vinden van een gemeenschap die, net als jazz, klein begon, de wereld introk en nooit is opgehouden nieuwsgierig, gastvrij en muzikaal te zijn. De Evangelische Broedergemeente is nog springlevend, dit is geen museumverhaal, maar een verhaal dat gewoon doorgaat.
De fraaiste sofa's
Niet elke locatie van Jazz on the Sofa deelt overigens dezelfde geschiedenis. Het PUEM-gebouw heeft niets met de Hernhutters te maken, maar staat wél midden in het Zeister verhaal: Het is een Rijksmonument, in 1928 door architect H.F. Mertens gebouwd als schakelstation van de Provinciale Utrechtse Elektriciteits Maatschappij, dat destijds Zeist letterlijk van stroom voorzag. Het is een bouwkundig pareltje, een wigvormig gebouw in de zakelijk-expressionistische stijl, met art deco-kenmerken.
Waar de Hernhutterster geestelijk licht symboliseert, bracht dit gebouw het het zichtbare, elektrische licht naar het dorp. Twee heel verschillende soorten verlichting op éen en dezelfde plek.
Tegenwoordig is interieurwinkel Van Tellingen in het gebouw gevestigd. Samen met Slot Zeist vormt het PUEM-gebouw een van de twee hoofdlocaties van Jazz on the Sofa en, heel toepasselijk, met de fraaiste sofa's van het hele festival!
Meer lezen:
Het Hernhutterhuis(opens in new tab) en Museumstichting Het Hernhutter Huis(opens in new tab).